SKK 2 Inventarët: Udhëzues i plotë për matjen dhe raportimin e stoqeve

Çdo biznes shqiptar me inventar ka detyrim ligjor ta vlerësojë atë sipas rregullave. SKK 2 zbatohet nga të gjitha ndërmarrjet që mbajnë inventarë dhe që hartojnë pasqyrat financiare sipas Standardeve Kombëtare të Kontabilitetit, sipas Ligjit Nr. 25/2018 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare".

Standardi zbatohet për të gjitha llojet e inventarëve, duke përfshirë:

• mallrat e blera për rishitje (tregtarë me shumicë dhe pakicë, distributorë)
• lëndët e para dhe materialet e destinuara për prodhim
• produktet gjysëm të gatshme (punë në proces)
• produktet e gatshme

SKK 2 nuk zbatohet për:

• punën në progres sipas kontratave të ndërtimit (trajtohen nga SKK 11)
• instrumentet financiare (trajtohen nga SKK 9)
• aktivet biologjike dhe produktet bujqësore deri në pikën e korrjes (trajtohen nga SKK 41)
• depozitat minerale, naftën, gazin dhe burime të ngjashme natyrore jo-ripërtëritëse

Qëllimi kryesor i SKK 2 është të sigurojë që inventarët të mos mbahen në bilanc me vlerë më të lartë se sa mund të rikuperohet nga shitja ose përdorimi i tyre.

SKK 2 nuk kufizon inventarët sipas industrisë. Praktikisht, çdo biznes shqiptar mund të ndërtojë katalogun e inventarit të vet bazuar në këto katër kategori:

1. Mallra për rishitje: Produktet që biznesi i blen dhe i shet pa i përpunuar. Shembuj: supermarket me ushqime, dyqan elektroshtepiake, farmaci, autosalon.

2. Lëndë të para dhe materiale: Inputet që hyjnë në prodhim. Shembuj: fabrikë konfeksioni (pëlhura, fije), bakeri (miell, maja, sheqer), kantier ndërtimi (çimento, hekur, tufa).

3. Punë në proces (PNP): Produkte që janë filluar por nuk janë përfunduar ende në datën e raportimit. Shembuj: makina gjysmë e montuar, veshje e prerë por pa u qepur, shtëpi në ndërtim (nëse biznesi është prodhues, jo kontraktor).

4. Produkte të gatshme: Artikujt e prodhuar që presin të shiten. Shembuj: mobileri e gatshme, ushqime të konservuara, veshje të qepura.

Disa biznese mbajnë edhe materiale ndihmëse (si paketimi, lubrifikantët, shirita adezivë) që ndahen midis inventarit dhe shpenzimeve të periudhës sipas nivelit të rëndësisë.

Kostoja e blerjes është elementi bazë i matjes së inventarit për tregtarët. SKK 2 e përkufizon qartë se çfarë përfshihet dhe çfarë përjashtohet.

Përfshihet në kosto:

• çmimi i blerjes sipas faturës (pa TVSH nëse biznesi është tatimpagues TVSH)
• detyrimet doganore dhe tatimet e tjera të parikthyeshme (p.sh. akciza)
• kostot e transportit dhe ekspedicionit deri te magazina
• kostot e sigurimit gjatë transportit
• shpenzimet e ngarkimit dhe shkarkimit

Nuk përfshihet në kosto:

• TVSH-ja e rimbursueshme (zbritet nga DPT dhe nuk është kosto)
• zbritjet tregtare (rimbursime të menjëhershme, rabate volumore)
• skonti financiar për pagesë të shpejtë
• kostot e magazinimit pas marrjes në dorëzim (janë shpenzim periudhe)

Shembull praktik: Një distributor importon mallra nga Italia me çmim fature 1,000,000 ALL. Paguan doganë 80,000 ALL, transport 40,000 ALL dhe sigurim 10,000 ALL. Kostoja e blerjes sipas SKK 2 rezulton 1,130,000 ALL. TVSH-ja e paguar gjatë importit rimbursohet nga DPT dhe nuk përfshihet në kosto inventari.

Bizneset prodhuese nuk blejnë produkte të gatshme, i prodhojnë vetë. Kostoja e shndërrimit mat sa kushton transformimi i lëndës së parë në produkt të gatshëm.

Kostoja e shndërrimit përbëhet nga tre zëra:

1. Punë direkte: Pagat dhe sigurimet e punëtorëve që punojnë drejtpërdrejt në prodhim (jo administratorët, jo shitësit).

2. Overhead variabël: Shpenzimet e prodhimit që ndryshojnë me volumin e prodhimit: energjia elektrike e makinerive, materiale ndihmëse, shpenzimet e mirëmbajtjes direkte.

3. Overhead fiks: Shpenzimet e prodhimit që mbeten konstante pavarësisht volumit: qiraja e fabrikës, amortizimi i makinerive, paga e mbikëqyrësit.

Pikë kritike e SKK 2: overhead-i fiks alokohet bazuar në kapacitetin normal të prodhimit, jo kapacitetin aktual. Kur prodhimi aktual është nën kapacitetin normal, overhead-i fiks i paalokuar njihet si shpenzim i periudhës, jo si kosto e inventarit.

Shembull: Fabrikë konfeksioni në Tiranë

Overhead-i fiks i paalokuar (10,000 ALL) shkon direkt në pasqyrën e fitim-humbjes si shpenzim, jo te vlera e stoqeve.

SKK 2 lejon dy formula kosto për inventarët zakonisht të këmbyeshëm:

FIFO (E para hyn, e para del)

Me FIFO, supozohet se inventarët e blerë ose prodhuar të parët shiten ose konsumohen të parët. Inventari i mbetur në bilanc pasqyron çmimet e blerjeve më të fundit.

Metoda e kostos mesatare të peshuar

Me këtë metodë, çdo njësi ka të njëjtën kosto mesatare. Kjo mesatare rillogaritet pas çdo blerjeje të re (varianti periodik) ose pas çdo transaksioni (varianti i vazhdueshëm).

Shembull numerik krahasues: Dyqan elektronikash

Biznesi ka blerje gjatë janarit:

Gjatë janarit janë shitur 160 cope.

Metoda FIFO:

Metoda mesatares së peshuar:

Çmimi mesatar i peshuar = 256,000 / 230 = 1,113.04 ALL/cop.

• Kosto e mallrave të shitura = 160 x 1,113.04 = 178,087 ALL
• Stoku fundperiudhë = 70 x 1,113.04 = 77,913 ALL

Tabela krahasuese:

Gjatë çmimeve në rritje (inflacion), FIFO jep kosto shitjeje më të ulët dhe fitim bruto më të lartë, pra tatim fitimi potencialisht më të lartë. Mesatarja e peshuar zbut luhatjet dhe është administrativisht e thjeshtë.

SKK 2 kërkon që e njëjta formulë kosto të aplikohet vazhdimisht për të gjithë inventarët me natyrë dhe përdorim të ngjashëm.

Parimi bazë i SKK 2: inventarët maten me të vogëlën midis kostos dhe vlerës neto të realizueshme (VNR).

VNR llogaritet si:

VNR = Çmimi i vlerësuar i shitjes - Kostot e përfundimit - Kostot e shitjes

Kur VNR bie nën kosto, inventari zhvlerësohet. Kjo ndodh tipikisht kur:

• mallrat janë dëmtuar fizikisht (lagështirë, thyerje, aksidente)
• produkti është bërë i vjetëruar teknologjikisht (elektronika e vjetër)
• ka ndryshime mode që e bëjnë produktin të pavlerë (veshje sezonale)
• çmimet e tregut janë ulur nën kostot e blerjes
• mallrat kanë afat skadimi të kaluar ose të afërt

Shembull zhvlerësimi: Një distributor ka 200 laptop me kosto blerje 50,000 ALL secili (kosto totale: 10,000,000 ALL). Pas daljes së modeleve të reja, çmimi i tregut ka rënë në 38,000 ALL/copë. Kostot e shitjes janë 2,000 ALL/copë.

VNR = 38,000 - 2,000 = 36,000 ALL/copë

Zhvlerësimi total = 200 x (50,000 - 36,000) = 2,800,000 ALL

Regjistrimi kontabël:

• Dr Shpenzime zhvlerësimi inventari: 2,800,000 ALL
• Cr Rezervë zhvlerësimi inventari: 2,800,000 ALL

Kthimi i zhvlerësimit: Nëse me kalimin e kohës çmimet e tregut rriten, SKK 2 lejon kthimin (anulimin) e zhvlerësimit të mëparshëm. Kthimi nuk mund të tejkalojë shumën origjinale të zhvlerësimit. Regjistrohet si ulje e shpenzimeve ose si të ardhura të tjera.

Vlerësimi i VNR-së bëhet çdo fund periudhe raportimi. Administrata tatimore ka të drejtë ta kontrollojë nëse zhvlerësimet janë të justifikuara me dokumentacion (raport inventari, oferta furnitorësh, çmime tregu).

Pasqyrat financiare duhet të zbulojnë informacionin e mëposhtëm lidhur me inventarët:

1. Politikat kontabël: Formula e kostos të përdorur (FIFO ose mesatare e peshuar) dhe metoda e vlerësimit të VNR-së.

1. Vlera totale kontabël e inventarëve sipas klasifikimit të duhur (mallra, lëndë të para, PNP, produkte të gatshme).

1. Shuma e inventarëve të njohur si shpenzim gjatë periudhës (kostoja e mallrave të shitura).

1. Shuma e çdo zhvlerësimi të njohur si shpenzim gjatë periudhës.

1. Shuma e çdo kthimi të zhvlerësimit dhe rrethanat që e justifikuan atë.

1. Inventarë lënë si kolateral për detyrime bankare ose zotërime të tjera.

Shënimet financiare janë vendi ku këto zbulohen. Bizneset mikro (të ardhura deri 5,000,000 ALL/vit) kanë kërkesa të thjeshtuara, por politika kontabël duhet dokumentuar gjithsesi.

Ndërmarrjet e mëdha shqiptare (qarkullim vjetor mbi 1.5 miliard ALL) duhet të zbatojnë SNRF të plota, duke përfshirë SNK 2 dhe jo SKK 2. Bizneset e mesme dhe të vogla mbeten nën SKK 2.

Për shumicën e bizneseve shqiptare, dallimi praktik është i vogël. Strukturat e kostos dhe formulat janë identike. Dallimi kryesor qëndron në nivelin e dokumentimit dhe raportimit.

1. Përfshirja e TVSH-së në kosto inventari. Bizneset tatimpaguese TVSH nuk e përfshijnë TVSH-në në kosto, ajo rimbursohet. Gabimi rezulton në mbivlerësim të inventarit dhe diferenca me deklaratën TVSH.

2. Mosllogaritja e overhead-it fiks gjatë kapacitetit të ulët. Kur prodhimi bie nën normën, overhead-i i paalokuar duhet shkuar në shpenzim, jo te inventari. Kapitalizimi i tij mbivlerëson stoqet.

3. Ndryshimi i formulës nga viti në vit. SKK 2 kërkon konsistencë. Kalimi nga FIFO te mesatarja (ose anasjelltas) konsiderohet ndryshim politike kontabël dhe kërkon trajtim retroaktiv sipas SKK 8.

4. Mosnjohja e zhvlerësimit kur VNR bie nën kosto. Mbajtja e inventarit me kosto historike kur tregu ka rënë bie ndesh me SKK 2 dhe çon në mbivlerësim të aktiveve. DPT-ja ka bërë vërejtje për këtë gjatë kontrolleve.

5. Përfshirja e kostove të magazinimit në vlerën e inventarit. Shpenzimet e magazinimit pas marrjes në dorëzim janë shpenzim periudhe, jo kosto inventari, nëse nuk janë domosdoshmërisht të nevojshme para një faze tjetër prodhimi.